39. Een leven met zin: Veroveren van geluk en serene berusting

Vorm van het werk: tekst

Aard van het werk: non fictie, essay

Samenvatting.
De technische mogelijkheden hebben een overheersende invloed op het moderne westen mensen worden erin meegezogen; we profiteren ervan en tegelijkertijd lijden we eronder.
Tenslotte gaat de mens door het leven met aangeboren gegevenheden en met omstandigheden en toevallige gebeurtenissen die buiten de eigen invloed vallen.
Prudent en tegelijk doortastend handelen levert een zekere autonomie op tegenover ongewenste gebeurtenissen of toestanden. De moderne mens die goed leeft en een goed mens is, neemt een onafhankelijke houding aan tegenover zijn omgeving en zijn eigen neigingen. Hij brengt een onderscheid aan tussen wat hij mag hopen en kan verwezenlijken aan de ene kant en tot mislukken gedoemd handelen en onverantwoorde afzijdigheid aan de andere kant. Hij streeft er tegelijkertijd naar om naar dat onderscheid te leven. Hij is betrokken maar houdt tevens afstand. Hij heeft een sterk bewustzijn van het haalbare en stelt zichzelf geen onmogelijke eisen.

Autonome actie zonder de wereld en zichzelf te kunnen veranderen staat gelijk aan zinloos gedrag en leidt tot vergeefsheid. Autonomie zonder passende actie om een haalbaar en gewenst resultaat te bewerkstelligen is leeg en hol. Echte autonomie uit zich in het goede doen waar dat uitvoerbaar is (wat geen succes hoeft in te houden) en in afzien van zich engageren waar menselijkerwijs gesproken niets zinnigs te halen is. Daarbij kunnen we op basis van deskundig inzicht en onderzoek uitgaan van een aantal gegevenheden.

Handelen Niet handelen
Beïnvloedbaar Authentiek menselijk handelen Miskenning van vrijheid of ‘schuldige nalatigheid’
Niet beïnvloedbaar Illusie van vrijheid en verantwoordelijkheid De juiste soort gelatenheid

Schema: het onderscheid tussen actieve en passieve vrijheid en verantwoordelijkheid aan de ene kant en ingebeelde en miskende vrijheid en verantwoordelijkheid aan de andere kant.

Het maakbare geluk en moreel-goed menszijn (GL) is onafhankelijk van je potentieel (P) (kennis, vaardigheden, middelen), van je gegevenheden (G) die weinig beïnvloedbaar zijn en van de uitkomst (U)van je keuzes, handelen en gedrag. In formule: GL=f(P,G, U).

Uitgaande van het gegeven dat:
1) ca. 40% van het totaal haalbare geluk in eigen hand ligt (‘intentional activity’), 50% is aangeboren, 10% komt van buitenaf.
Een ander gegeven: deskundigen schatten dat het in 10 jaar tijd mogelijk is om een expertise op te bouwen. Voorbeelden (Seligman) van de mogelijkheden om invloed uit te oefenen:
– In een welvarend en democratisch land gaan wonen, niet in een arme dictatuur ( een krachtig effect)
– Trouwen (een duidelijk effect, maar misschien geen causaal verband)
– Negatieve gebeurtenissen en negatieve emoties vermijden (slechts een gematigd effect maar niet bewezen als oorzaak (A.B.))
– Een rijk sociaal netwerk opzetten (een flink effect, maar misschien niet causaal)
– Godsdienstig worden (een redelijk effect maar niet bewezen als oorzaak (A.B.))
De conclusie kan zijn dat er niet veel terreinen en niet veel positief effect is wat wij daadwerkelijk kunnen realiseren als veroorzaker. Het gaat om 8 à 15% van het totale haalbare geluk dat realiseerbaar is via de omstandigheden en de buitenwereld. De rest moet komen van positieve emoties.
Hoezeer we onszelf en elkaar echter ook trachten te beschermen, als mens zijn en blijven we fundamenteel kwetsbaar en kunnen we ons nooit helemaal veilig stellen. We zijn en blijven in allerlei opzichten kwetsbaar; fysiek (denk aan pijn, onlust, de dood), cognitief (onwetendheid, vergissing, onzekerheid), emotioneel (verliefdheid, woede, jaloezie) en motivationeel (onmacht, traagheid, verwarring).
Bovendien is het leven vaak onrechtvaardig en onvoorspelbaar. We worden miskend en gekwetst. We zijn niet op het juiste moment op de juiste plaats. We worden het slachtoffer van een tragisch misverstand. En dan krijgen we ineens wat we niet verdienen en waar we ook geen recht op hebben. Ook mazzel is onrechtvaardig. Het meest wezenlijke punt is misschien wel dit: zelfs als we handelen naar onze allerbeste inzichten en in alle oprechtheid menen het goede te doen, dan nog is er geen enkele garantie dat we krijgen wat we verdienen.
Als je een levenstaak die meer vereist dan intelligentie in het oplossen van eenvoudige informatieverwerkende vraagstukken wil volbrengen met een foutkans van niet meer dan 20% heb je al een hoog niveau van inzicht en vaardigheid nodig. Neem je geen enkel (maximaal toch nog 7 op de 1.000 fouten¹ ) risico, dan zul je je leven moeten inrichten met routinetaken die zeer goed georganiseerd en ontworpen zijn, die vrijwel continu gedaan worden met grote ervaring, motivatie en intensieve training, met totaal besef van de gevolgen van fouten en met voldoende tijd en middelen om fouten te corrigeren alvorens het kwaad geschied is!

Wegen naar verbetering.
In de wereld is de mens soms teruggeworpen op zichzelf. De mens is overgeleverd aan de willekeur van klimaatveranderingen, instabiele hypotheekrentes en terroristische aanslagen. De mens is een speelbal van externe invloeden. Maar met het erkennen van het oncontroleerbare worden ook de contouren van het controleerbare zichtbaar. Want het nuchter accepteren van de feitelijkheid schept ruimte om het eigen lot op een effectieve manier ter hand te nemen. Je moet bijvoorbeeld weten hoe emoties en begeerten werken. Die kunnen je onbewust binden aan objecten buiten je invloedsfeer en daarmee je grip op geluk in de weg staan. Maar die kennis dient een praktisch doel: ze verwijst naar waar het leven uiteindelijk op gericht moet zijn.
1. Wees actief en productief en blijf bezig met zinvol verbeteren van fouten en voorkomen van schade en van ongeluk.
Het kiezen voor fundamentele doelstellingen in ons leven zou wel eens de belangrijkste morele keuze kunnen zijn die we ooit maken. […]
De meesten van ons hebben het doel andere mensen geen pijn te doen. Als we deze doelstelling combineren met het argument dat het onderscheid tussen niet of wel handelen normatief gezien irrelevant is voor het nemen van beslissingen, dan moeten we concluderen dat we zouden moeten wensen om mensen te helpen. De redenen om mensen geen pijn te doen en om ze te helpen zijn hetzelfde: we voelen ons betrokken bij het bereiken van hun doelstellingen. ²
2. Denk positief waar het gaat om vermijdbaar onheil en onrecht te verwerken of te negeren of te elimineren.
Schopenhauer heeft gelijk met zijn veel verafschuwde maar in de grond positief bedoeld pessimisme dat je alleen kunt hopen ongeluk te voorkomen.
3. Leef in het heden, val met je eigen beleving en waarneming samen, sta open voor de directe ervaring want daarin steekt veel geluk.
4. Wees naar buiten gericht zonder zelfpresentatie, sociaal-wenselijk gedrag of zelfbeoordeling.
5. Heb lagere aspiraties en minder rooskleurige verwachtingen dan je geneigd bent te hebben en stop met je zorgen te maken over succes en actief zijn.
6. Richt je op de norm alles geprobeerd te hebben in plaats van het afwentelen van invloed of toeschrijven van gebeurtenissen aan toeval of hogere machten.
7. Blijf open voor onverwachte kansen en vondsten want daarmee kun je jezelf of je situatie nieuwe impulsen en positieve spanning bezorgen en verveling of zinloosheid indammen.
Wees op een verstandige manier avontuurlijk. De illusie dat je jezelf kunt veranderen en dat geluk maakbaar is, wordt een beetje waar als je maar je juiste vragen stelt, andere woorden voor problemen bedenkt en doelgericht actief bent.
8. Onderzoek alle mogelijkheden die kansrijk en veel belovend zijn eerlijk en gebruik de eigen vermogens tot de grens.
9. Verschaf je zoveel zekerheid als zinvol en nodig is voor goede keuzes en beslissingen. Meer keuzevrijheid en kennis maakt niet automatisch gelukkiger. Neem ook afzien-van en wachten of inactiviteit op als één van de alternatieven die je steeds overweegt alvorens iets te doen (zelfs veel geld bezitten en ‘leuk’ besteden brengt veel werk met zich mee, zei een gefortuneerde zakenman). Probeer voldoening te beleven aan het stellen van kleine authentieke daden en wees tevreden met overzienbare ambities en een bescheiden prestatieniveau.

Boesten, A.; Een leven met zin: Veroveren van geluk en serene berusting, 2019, manuscript, ongepubliceerd
¹ Whittingham, R.B.; The Blame Machine… etc; Amsterdam, …, p. 54/5
² Baron