41. Een burger en het bestuur. Ervaringen in het licht van de rechtsstaat en grondrechten

Vorm van het werk: tekst

Aard van het werk: non fictie, essay

Uit de inhoud
Guus Geluk woont volgens een atlas van gemeenten in één van de top-10 van de 390 gemeenten in het land, de top-3% dus. Die gemeente vormt aldus die atlas de beste mix van alle kwaliteiten die het aantrekkelijk maken om daar te wonen, natuur, cultuur, voorzieningen, alsook een harmonieuze samenstelling van de bevolking en enig saamhorigheidsbesef stelt de redactionele weergave en interpretatie van het onderzoek. Dat zijn kwaliteiten die iedereen graag ziet en die niemand in haar of zijn woonplaats graag prijsgeeft: de verworvenheden van de (ongelijk verdeelde) welvaart. Dat het in de beste gemeenten bij diepere analyse van de kwaliteiten minder rooskleurig is als het lijkt en dat de mensen minder harmonieus samenleven, is Guus Geluk gebleken. Hij had niet alleen de pech dat de gemeente zich niets aantrok van een bezwaar tegen een algemeen parkeerverbod omdat enkele buren last hadden van parkeerders voor hun deur maar hij kreeg ook nog eens te maken met willekeurig optreden van de politie die de klagende buren die het verbond negeerden ongemoeid liet en Guus verbaliseerde toen hij zijn auto parkeerde op een plaats waar hij niemand kon hinderen en andere buren vrijuit gebruik van maakten. Vervelender was dat toen zijn vrouw psychisch ziek werd en wanen kreeg, zij in het plaatselijke ziekenhuis terecht kwam. De psychiater uit de naburige psychiatrische instelling had pas een week later tijd om te komen. De psychiater besloot toen met de mededeling dat er door bezuiniging van de overheid geen plaats was in de instelling, volledig legaal volgens de wettelijke bepaling die artsen de bevoegdheid geeft, om haar in een gesloten inrichting te laten opsluiten maar volkomen willekeurig toegepast. Zij werd naar huis gestuurd wat haar toestand niet verbeterde. De vrouw veroorzaakte in haar waan brand en deed zelf aangifte bij de politie. Die beschouwde dat als een misdrijf en sloot haar in de gevangenis op (zonder verdere procedure), waarna zij voor de rechter haar onschuld mocht bewijzen. Guus had ondersteuning van de gemeente nodig voor de zorg voor zijn vrouw. Die werd hem gegeven via een zorgleverancier zonder behoorlijke procedure en bestuurlijke beslissing. De minister had gemeend een bezuiniging te moeten afwentelen op gemeenten en deed dat zonder behoorlijk toezicht. De hoogste bestuursrechter had de manier waarop de gemeente dat deed al elders veroordeeld. De gemeente wist op haar manier in twee fasen een bezuiniging op te leggen aan mensen die eerder een recht op zorg hadden en nu door de ministeriële delegatie van taken afhankelijk werden van, zeg maar kort door de bocht, gemeentelijke willekeur of, fatsoenlijk uitgedrukt, de negentiende-eeuwse armenzorg. Met een gesprekje met een ambtenaar en een verslag daarvan wist de gemeente het voor te stellen alsof aan alle bestuurlijke vereisten werd voldaan. Tekenen van het verslag door de burger werd als een acceptatie van een gemeenteverordening geïnterpreteerd. De zorg werd verleend in de vorm van bronnen die de gemeente verstrekte voor de zorg die zij had ingekocht bij een zorgverlener. Guus Geluk kocht voor een jaar bonnen en zat na maanden nog te wachten op levering van de zorg. Niet alleen had de gemeente tweemaal een bezuiniging, voor een overigens inferieure zorgkwaliteit, afgedwongen maar zij liet bovendien toe dat de zorgleverancier fraude pleegde door eenvoudigweg geen zorg te leveren. Hoewel de gemeente principieel bij uitstek de organisatorische en sociale eenheid is voor directe democratie, is dit in deze gemeente totaal niet meer het geval. Toegang tot een nieuwe prestigieus gebouw wordt alleen verleend via een digitale muur of een telefonische afspraak. Het komt voor dat je moet rappelleren omdat je wordt vergeten om te bellen na aanmelding op internet. Kon je vroeger binnenlopen, nu krijg je een datum en tijd toegewezen als je pech hebt. Een rijbewijs ging in de geautomatiseerde verwerking verloren en moest volledig opnieuw worden vervaardigd. Dat daarbij persoonsgegevens konden ontvreemd worden, werd ontkend. Bij één transactie ging alles meteen goed.
Zo zien we door een analyse van de praktijk in één van de beste gemeenten hoe mensen in de meest afhankelijke fase van hun leven voor taken gesteld worden die zij in hun hele leven, mede dankzij de verzorgingsstaat, niet hadden hoeven verrichten en op hun oude dag niet meer fysiek kunnen uitvoeren. Door de uitvoeringspraktijk van ministeriële besluiten is de burger in zijn menselijkheid fundamenteel aangetast en zijn haar of zijn rechtsmiddelen volledig uitgeput.
Toch hield één van de buren van Guus Geluk vol dat het goed wonen in de gemeente is. Zij overschatte de waarde van haar huis met een factor (4,25 (325% meer) en interpreteerde het parkeerverbod als een bescherming terwijl zij er een feitelijke beperking van onderging. Daar valt nog een gegeven bij te vermelden. Een internationaal bekende ondernemer van o.a. shows en theateruitvoeringen verklaarde dat de door de staat gesubsidieerde producties maar voor 75% rendement opleveren. Dat zegt iets over de door de staat uit publieke middelen betaalde cultuur en kunstuitingen. Is het vreemd dat sommige mensen boos zijn? Of moeten we de vraag anders stellen: is het vreemd dat veel mensen trots zijn op ‘hun’ gemeentehuis, plaatselijke toneelgebouw, concertgebouw en ziekenhuis in de omgeving of op de landelijke cultuur- en kunsttempels? Is hun verteld welke prijs zij daarvoor betalen? De welvaart is ook hier de dekmantel waaronder de staat schuil gaat om de moderne mens alles te laten wensen wat internationaal opererende ondernemingen die een veel grotere macht dan de staat hebben kunnen bieden.
Ik kan de exploitatiekosten van de gemeentelijke voorzieningen niet becijferen maar op landelijk niveau is er wel een voorbeeld te geven. De nationale publieke omroep kost per jaar bijna een miljard euro aan collectieve middelen. Misschien is de in diezelfde jaren gemelde toename van euthanasieverzoeken in dit land niet alleen een triomf van de zelfbeschikkende mens, maar ook een treurig gevolg van een groeiend maatschappelijk probleem stelt een opleidingsdirecteur van een van de academische ziekenhuizen. Met de positieve zelfbeschikking is het goed gesteld maar met de negatieve, de maatschappelijke bescherming en respect voor menswaardigheid, om in termen van de filosoof Berlin te spreken zijn velen ongelukkig.
Een nationale eminente hoogleraar in de rechtstaat en zijn bestuur stelt dat hij de staat in zijn, volgens filosofische begrippen van nature goed staat, ziet “als een rechtsstaat, veel minder dan als een verzorgingsstaat met omvattende en ingrijpende ambities”
De minister van Defensie erkent in een reactie op een rapport van een adviescollege dat de staat de internationale verplichtingen voor defensie niet kan nakomen. Ook op binnenlands veiligheidsgebied is de screening op terrorismegevaar niet op orde door technische en organisatorische haperingen. Dat zou volgens de verantwoordelijke staatssecretaris in een week geregeld zijn. De hoogleraar die daar bij uitstek deskundig in is verklaarde dat het land niet beschikt over voldoende deskundigen om dat te realiseren. Zelfs in 5 jaar tijd zou de Rechtspraak met zijn chaotische ict-technologie niet op orde zijn, volgens een hoge ambtenaar van Justitie. Bij een experiment in de Verenigde Staten bleek van de 12 ervaren spionagedeskundigen er maar één in staat de feitelijke dreiging te onderkennen en het juiste alarmsignaal af te geven en dat was een niet-ervaren buitenstaander. De aanval op 11 september 2001 op het Pentagon en het Witte Huis bleek door iemand uitgevoerd te zijn die de Amerikaanse nationaliteit had en Washington kende.
Nog een ander kenmerk van de verzorgingsstaat kan worden genoemd. De staat bedient zich in belangrijke mate van vrijwilligers. Uit persoonlijke communicaties is mij bekend dat veel mensen worden ingezet bij rampen, traumatische gebeurtenissen, slachtofferhulp en onderwijs aan mensen die geïntegreerd worden in de samenleving. Het lijkt erop dat de verzorgingsstaat een groot beslag legt op particuliere inzet om zijn rechtstatelijke taken te vervullen en dan amateuristisch.
We weten dat wat we voorstaan eigenlijk niet aanvaardbaar is. Het maatschappelijk leven is doortrokken van dubbelzinnigheden om heilige koeien te ontzien. Politiek rechts en links maken naar believen gebruik van een vervormde en gedeeltelijke versie van waarden als vrijheid en gelijkheid. Vrijheid betekent dan vooral vrij-van en niet vrij-tot en gelijkheid slaat vooral op gelijkschakeling van inkomen en bezit, ook al zijn die door eigen inspanning verkregen.
De menselijke waardigheid is op de belangrijkste terreinen en taken van de sociale filosofie en politiek ondergeschikt gemaakt aan belangen en nut. Er is sprake van een bedreiging die alleen vergelijkbaar is met die ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Het kan lang voortduren en veel van wat er is gebeurd, is al onomkeerbaar.
De paradox is dat de mensheid nog nooit zoveel mogelijkheden tot verbetering heeft gehad. Dat vormt een morele opgave.

Boesten, A.; Een burger en het bestuur. Ervaringen in het licht van de rechtsstaat en grondrechten, 2019, manuscript, ongepubliceerd